Giữa vùng ven biển Phú Yên (nay thuộc khu vực xã Tuy An Bắc, tỉnh Đắk Lắk), làng nghề thúng chai Phú Mỹ vẫn lặng lẽ tồn tại như một “bảo tàng sống” của nghề biển truyền thống. Nơi đây không chỉ tạo ra những chiếc thuyền thúng phục vụ đánh bắt hải sản, mà còn lưu giữ cả một hệ thống tri thức dân gian gắn với đời sống ngư dân miền Trung. Trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống dần mai một, Phú Mỹ lại đang có dấu hiệu hồi sinh nhờ du lịch và nhu cầu tìm hiểu văn hóa bản địa ngày càng tăng.
Làng nghề hiếm hoi còn sót lại bên sông Vét
Làng nghề thúng chai Phú Mỹ nằm ven dòng sông Vét hiền hòa, nơi từng có hàng chục hộ gia đình theo nghề đan thúng. Theo thời gian, số lượng hộ làm nghề giảm mạnh, nhưng vẫn còn một số gia đình kiên trì bám trụ, tiêu biểu là những nghệ nhân như ông Trương Văn Trung và bà Trương Thị Bích Kiều.
Nếu như trước đây, thúng chai chủ yếu phục vụ đánh bắt gần bờ, thì ngày nay sản phẩm còn được đưa vào các tour du lịch trải nghiệm và thậm chí xuất sang một số thị trường nước ngoài. Không gian làng nghề vì thế vừa mang tính sản xuất, vừa giống một điểm tham quan văn hóa sống động, nơi du khách có thể tận mắt chứng kiến từng công đoạn thủ công.
Quy trình làm thúng chai: công phu từ tre đến lớp chống thấm
Để tạo ra một chiếc thúng chai hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ, gần như hoàn toàn bằng tay. Nguyên liệu chính là tre mỡ – loại tre được chọn kỹ, không quá già cũng không quá non. Tre sau khi chẻ nhỏ sẽ được phơi nắng, vót đều rồi đan thành phần “mê thúng” (đáy thúng), đảm bảo độ khít và cân đối.
Sau đó, người thợ tiến hành dựng và định hình thúng trong khuôn đất hoặc bằng kỹ thuật lận vòng thủ công để tạo dáng tròn đặc trưng. Điểm đặc biệt nhất nằm ở công đoạn chống thấm – yếu tố quyết định độ bền của thúng khi hoạt động trên biển.
“Tuyệt chiêu” chống thấm bằng phân bò và dầu rái
Một trong những kỹ thuật độc đáo nhất của làng nghề Phú Mỹ là phương pháp chống thấm truyền thống bằng phân bò và nhựa dầu rái. Sau khi hoàn thiện khung thúng, người thợ sẽ trát phân bò tươi lên toàn bộ bề mặt để bịt kín các khe hở giữa các nan tre. Khi lớp này khô, tiếp tục phủ thêm nhựa dầu rái để tăng độ kết dính và khả năng chống nước.
Kỹ thuật này không chỉ giúp thúng kín nước mà còn giúp chống mối mọt, đồng thời tạo ra màu nâu óng đặc trưng cho sản phẩm. Theo kinh nghiệm dân gian, lớp chống thấm có thể giúp thúng sử dụng bền trong môi trường nước biển từ 4 đến 5 năm, một con số đáng kể đối với sản phẩm thủ công.
Nghề truyền thống giữa thách thức và cơ hội hồi sinh
Trong nhiều năm, làng nghề thúng chai Phú Mỹ từng rơi vào tình trạng thu hẹp mạnh. Thu nhập không ổn định khiến nhiều hộ gia đình bỏ nghề, thay thế bằng các công việc khác. Tuy nhiên, những năm gần đây, nghề đang có dấu hiệu hồi sinh rõ rệt. Nguyên nhân đến từ hai hướng chính:
- Nhu cầu của các khu du lịch biển muốn sử dụng thúng chai như một sản phẩm trải nghiệm
- Sự quan tâm của du khách đối với giá trị văn hóa truyền thống
Nhiều cơ sở sản xuất hiện nay đã có đơn hàng ổn định theo mùa, thậm chí sản xuất theo hợp đồng phục vụ du lịch.
Không còn chỉ là công cụ đánh bắt cá, thúng chai dần trở thành một “đại sứ văn hóa” mang hình ảnh làng biển Việt Nam ra ngoài phạm vi địa phương.
Giá trị văn hóa của một nghề biển cổ truyền
Làng nghề thúng chai Phú Mỹ không chỉ đơn thuần là nơi sản xuất vật dụng, mà còn là nơi lưu giữ tri thức dân gian về kỹ thuật đi biển, lựa chọn vật liệu và phương pháp bảo quản truyền thống.
Mỗi chiếc thúng là kết quả của hàng chục công đoạn thủ công, đòi hỏi sự kiên nhẫn, kinh nghiệm và sự gắn bó lâu dài với nghề. Chính điều này tạo nên giá trị văn hóa đặc biệt mà khó có sản phẩm công nghiệp nào thay thế được.
Ngày nay, khi du lịch trải nghiệm phát triển, làng nghề trở thành điểm đến giúp du khách hiểu sâu hơn về đời sống ngư dân miền Trung – nơi biển không chỉ là nguồn sống mà còn là nền văn hóa.